کد خبر : 1136
تاریخ انتشار : چهارشنبه 28 آوریل 2021 - 15:01

اقتصاد، فرهنگ و آموزش هنر

سمانه یعقوبی رزگی*دانشجوی سال آخر مقطع دکترا رشته مدیریت فرهنگی و برنامه ریزی فرهنگی

سمانه یعقوبی رزگی*دانشجوی سال آخر مقطع دکترا رشته مدیریت فرهنگی و برنامه ریزی فرهنگی

با تغییر فلسـفه مسـلط اجتماعـی و محیـط، ایـن مقـررات و سنت ها به چالش کشیده می شوند و هنرمندان فرایندهـای زیبایی شـناختی جدیـدی را خلـق خواهند کرد

در ســال های اخیــر، ظهــور اقتصــاد به اصطــاح خــاق و رشــد صنایــع فرهنگــی، تأکیــد و تمرکــز سیاســت فرهنگــی را به ســمت بخــش بالقوه اقتصــادی فرهنــگ و هنــر تغییــر داده. هنــر، دربرگیرنــده آن بخــش از بداعــت و خاقیــت انســان  اســت  کــه در آن، فــرد بــا اســتفاده از مــواد و وســایل هنــری و دســتی، عواطــف، اندیشــه ها و احساســات خــود را کــه نشــئت گرفته از تفســیر بصری تجارت محیطی ســت به دیگران منتقل می کنــد.

مفهـوم «فرهنـگ» اولین بـار به وسـیله «سـر ادواردت بارنـت»؛ مردم شـناس انگلیسـی، در  بـه کار رفـت. او فرهنـگ را مجموعه ای ۱۸۷۱سـال پیچیـده می دانـد شـامل: دانش هـا، باورهـا، هنر، قوانیـن، اخـاق، آداب ورسـوم و دیگـر قابلیت هـا و عادت هایـی کـه انسـان به عنـوان عضـو جامعه، آن هـا را فرامی گیـرد. به تعبیری دیگـر، فرهنـگ عبارت اسـت از: نظام مشـترکی از باورهـا، ارزش ها، رسـوم، رفتارهـا و موضوعاتـی کـه اعضـای یـک جامعه در تطبیق با جهانشان و دررابطه با یکدیگر بـه کار بـرده و از راه آمـوزش، از نسـلی بـه نسـل دیگر انتقال می دهند. فرهنگ، دارای دو عنصر مادی و غیرمادی سـت کـه ویژگی هایـی به این شـرح دارد: اول؛ فرهنگ هـا و جوامـع در سـطح بسـیار وسـیعی ناهمگـون هسـتند. ایـن حالـت به ویـژه زمانی بیشـتر مشـهود اسـت کـه هویت هـای ملی وسـیعی به عنـوان جایگزین هایـی بـرای فرهنـگ ذکـر می شـوند. دوم؛ عاملی سـت کـه بـا زمـان، جغرافیـا، تاریـخ، مذهـب، طبقـه اجتماعـی، نـژاد، شهرنشـینی، روستانشـینی، ملیـت و مقـولات بسـیار دیگـری درهـم می آمیـزد. سـوم؛ فرهنگ هـا ازطریـق مسـافرت، تجـارت، وسـایل ارتباط جمعـی، گروه هـای تبلیغـی و دیگـر منابـع، تغییر و توسـعه می یابند. چهارم؛ فرهنگ غریزی نیست؛ بلکه آموختنی ست. به عبارتی، فرهنگ، از عـادات و تجربیاتـی تشـکیل می شـود کـه افـراد طـی حیـات خویـش می آموزنـد. فلسـفه وجـود تعلیم وتربیت در جامعه انسـانی براسـاس همین ویژگی سـت. پنجـم؛ فرهنـگ، افـراد یـک جامعـه را قـادر بـه پیش بینـی رفتـار یکدیگـر می سـازد؛ به طوری که افراد می توانند برحسـب رفتار و گفتار خـود، واکنش هـای دیگـران را از پیـش تشـخیص دهند و بدانند که برای دریافت واکنش مطلوب، چه رفتار و گفتاری باید داشـته باشـند. برای این  ،ً فرهنـگ، ویژگی هایـی را مطـرح می کنند کـه اولا ، مصونیـت آور اسـت؛ ً هویت دهنـده اسـت؛ ثانیـا ، تأثیرپذیـر ً ، هـم  پویـا و هـم پایاسـت؛ رابعـا ًثالثـا ، فطـرت ثانوی سـت. ًاسـت؛ خامسـا امـروزه نقـش و اهمیـت اقتصـادی فعالیت هـای فرهنگـی به میزانی سـت کـه ایـن  فعالیت هـا را بـه یکـی از شـالوده های اساسـی نظـام اقتصـادی تبدیـل کـرده. سیاسـت گذاری و برنامه ریـزی در فراینـد تولیـد، توزیـع و مصـرف محصـولات فرهنگـی، از شناخته شـده ترین و مهم تریـن وظایـف مدیـران فرهنگـی در سـطح جهـان بـوده اسـت؛  طوری کـه از آن به عنـوان محـور اصلـی در توسعه فرهنگی جوامع یاد می شود. با این وجود، شـناخت همه جانبـه و کلی نگـر درمـورد مسـائل اقتصادی فرهنگ و سیاست گذاری و برنامه ریزی فعالیت های فرهنگی، مستلزم دانش تخصصی و پژوهش های متعدد و متوالی دراین حوزه است. اقتصـاد فرهنـگ، بـا دو رویکـرد اقتصـادی و فرهنگی بررسـی می شـود. اقتصاددانان با رویکرد اقتصـادی (مـادی) و اندیشـمندان فرهنـگ بـا رویکـردی فرهنگـی (معنایـی) بـه آن می نگرنـد. دراین راسـتا، نگـرش اقتصـادی بـه فرهنـگ و هنـر به دنبـال تحلیـل اقتصـادی مناسـبات حاکـم بـر تولیـد و مصـرف بخش هـای مختلـف فرهنـگ و هنـر و حمایـت از حقـوق مالکیـت معنوی سـت؛ درحالی کـه در نگـرش فرهنگـی، مباحثـی ماننـد تولیـدات فرهنگـی و هنـری، مصـرف فرهنگـی، ذائقـه فرهنگـی، کالاهـا و خدمـات فرهنگـی (کالاهـای ملمـوس و غیرملمـوس)، ارزش هـای فرهنگی، صنایع فرهنگی، بازار فرهنگی (بازار آثار هنـری)، نهادهـای فرهنگی مطرح هسـتند. واژه ترکیبی «اقتصاد فرهنگ» از دو مؤلفه «اقتصاد» و «فرهنگ» تشکیل شده و باآنکه با این دو مؤلفه ارتبـاط تنگاتنگـی دارد؛ امـا دارای معنایـی خـاص و مسـتقل اسـت. به طورکلـی، اقتصـاد فرهنـگ ـرد، میانـه و کان اسـت. در ُشـامل سـه سـطح خ رد، بیشـتر زمینه های اجتماعی مصرف ُسـطح خ محصـولات فرهنگـی مطـرح اسـت. موضوعاتـی  مصـرف و کنـش مصرفـی، ویژگی هـای ِنظیـر شـخصیتی کنشـگران اجتماعی و میـزان تقاضا و

عوامـل مؤثـر بـر آن دراین سـطح موردبررسـی قـرار می گیرند. در سطح میانه ازیک سو، ساختارهای اقتصـادی و ازسـوی دیگر، زمینه هـای اجتماعـی بـه ایفـای نقـش خـود می پردازنـد. درواقـع، ایـن سـطح از اقتصـاد فرهنـگ دربردارنـده نظـام توزیعی محصولات فرهنگی ست؛ و از موضوعات برجسـته آن، بررسـی سـازوکارهای حاکـم بر نظام بـازار آثـار فرهنگـی و هنری سـت. سـطح کان آن نیـز بـه سیاسـت گذاری ها و برنامه ریزی هـای کلی درجهـت تولیـدات محصـولات فرهنگـی و هنـری اشـاره دارد کـه با مشـارکت دولـت، مردم یا ترکیبی از هـر دو انجـام می شـود. ازجملـه موضوعاتـی کـه دراین سـطح بـه آن پرداختـه می شـود، عبارت اند از سیاسـت و سیاسـت گذاری فرهنـگ و هنـر، سیاسـت و سیاسـت گذاری اقتصـاد، برنامه ریـزی ، اقتصـاد فرهنـگ ًفرهنگـی و … مجموعـا عبارت اسـت از تولیـد، مطالعـه توزیـع و مصـرف محصـولات (کالاهـا و خدمـات) فرهنگـی و هنـری در سـه حـوزه تولیـدات فرهنگـی و هنـری (نظـام عرضـه)، بـازار (میدان تعامات اقتصاد و فرهنگ) و کنشـگران اجتماعـی (نظـام تقاضـا) و ازجملـه موضوعـات آن می تـوان بـه صنایـع فرهنگـی و هنـری، ارزش و ارزش گـذاری محصـولات فرهنگـی و هنـری و … اشـاره کـرد. از میـان انـواع طبقه بندی هایـی کـه درمـورد کالاهـای فرهنگی انجـام شـده، می تـوان بـه گـزارش مؤسسـه آمـار و  اشـاره ۲۰۰۵بخـش فرهنگـی «یونسـکو» در سـال کـرد. دراین گـزارش، محصـولات فرهنگـی بـه دو دسـته کالاهـا و خدمـات فرهنگـی تقسـیم شـده و سـپس بیـن محصـولات فرهنگـی اصلـی (مانند نوشـتارها، رسـانه های ضبط شـده، هنرهـای تصویری و …) و محصولات فرهنگی فرعی (مانند لوح های فشرده خام و گیرنده های تلویزیونی) با اسـتفاده از مفهوم محتوای فرهنگی، تمایز قائل شـده اسـت. کالاهـای فرهنگـی اصلـی توسـط صنایع فرهنگی و کالاهای فرهنگی فرعی توسط صنایـع تولیـدی تولیـد می شـوند. و امـا هنـر و آمـوزش هنـر کـه صاحب نظـران و اندیشـمندان در موقعیت هـا و شـرایط متفـاوت تعاریـف متفـاوت از هنـر ارائـه داده انـد بـا تغییـر فلسـفه اجتماعـی ادراکات متفاوتـی از هنـر در جامعه شکل می گیرد. هنوز تعریف جامع، کامل و هماهنگ با تغییرات و تحولات جوامع انسانی از هنـر وجـود نـدارد. تعاریـف هنـر در شـرایط زمانی متفـاوت یـا دیدگاه هـای مختلـف عبارت انـد از: حضـرت آیـت ا… سـید علـی خامنـه ای: هـر اندیشـه ای کـه در قالـب هنـر نگنجـد، مانـدگار نیسـت. شیلر: هنر، دعوتی ست به سوی سعادت. اسکار وایلد: هنر، کلید فهم زندگی ست. نیمـا یوشـیج: آنچـه در هنـر اسـاس زیبایی سـت، راسـتی و درستی سـت. ارسطو: هنر، تقلیدی از طبیعت است. هـگل: هنـر، تجلـی روح کامـل اسـت. هنـر، تجلـی احسـاس و اندیشه هنرمند است. هنر، کوششی برای ایجاد زیبایی سـت. هنر، بیان احساسـات و عواطـف درونی هنرمند اسـت. هنـر، پدیده ای سـت پیچیـده و درعین حـال روحانـی کـه از ابتـدا بـا بشـر همـزاد بـوده؛ چـه آن انسـان هایی کـه در غارهـا زندگـی می کردنـد و چـه انسان هایی که امروز در دنیایی مملو از اضطراب و نگرانی دست وپا می زنند، هنر را وسیله ای برای تشـفی خاطر خـود برگزیده انـد. طبق همیـن نیاز، هنـر به عنـوان یکـی از موضوعـات قابل آمـوزش در تمـام نظام هـای آموزشـی مطرح اسـت. ارائـه امور پرورشی به مخاطبین می بایست جذاب باشند. عـد زیبایی شـناختی ارائـه ُمنشـأ ایـن جذابیـت، ب عد زیبایی شناختی ُ ب آن هاست. چنانچه توجه به در اجـرای امـور تربیتـی هماهنـگ بـا تحـولات و تغییـرات اجتماعـی و فرهنگـی و … مخاطبیـن صـورت پذیـرد، جذابیـت و توسـعه ایـن امـور را به دنبال دارد. در فرایندهای زیبایی شـناختی، از

دیدگاه تاریخی، عرف، سنت ها و مقررات ویژه ای به وجـود آمـده کـه خـود هنرمنـدان و منتقـدان هنـری موردبحـث قـرار می دهند. با تغییر فلسـفه مسـلط اجتماعـی و محیـط، ایـن مقـررات و سنت ها به چالش کشیده می شوند و هنرمندان فرایندهـای زیبایی شـناختی جدیـدی را خلـق خواهند کرد. چون سواد فناورانه هنری در بیشتر مـدارس موردتوجـه قـرار نمی گیـرد، ارائـه هنـر والا و سـنتی بـرای معلمـان و دانش آمـوزان اهمیتـی نـدارد. هنرهـای توده پسـند هماهنگ با فرهنگ کشـور را مناسـب ترین شـیوه هنـری بـرای توسـعه و تحـول هـر فعالیـت اجتماعی سـت. هنـر، یکـی از مقوله هـای جـدی فرهنگـی هـر جامعه ای سـت و دانشـمندان آن را عالی تریـن شـکل فعالیـت معنـوی انسـان دانسـته اند. آشـنا کردن دانش آمـوزان بـا تجربیـات هنـری، تفکـرات و اصـول بصـری، زیبایی شناسـی و تأثیـر آن در فراینـد یاددهـی، یادگیـری در مدرسـه ها ضروری سـت؛ لـذا مربیـان بایـد ازطریـق هنـر، دانش آمـوزان دوره ابتدایـی را بـا میـراث گذشـتگان و هنرمنـدان ایرانـی آشـنا سـازند. برنامه هـای هنـری را می تـوان زمینه سـاز ایجـاد سـواد بصـری، بی تکلفـی، سـادگی، صداقـت و ژرف نگـری دانسـت. آمـوزش هنرهـای کاربـردی نیـز بـرای کشـف توانایی هـای فـردی و اجتماعـی دانش آمـوزان در زندگـی و تحصیـل نقـش مهمـی ایفـا می کنـد. مربیـان تربیتـی، سـازنده و تکمیل کننـده آموزش هـای رسـمی مـدارس هسـتند. هنـر به عنـوان ابـزار کار، در دسـت توانای مربیـان، نقـش بسـیار چشـم گیری ایفـا می  کنـد. دربـاره ضـرورت تربیـت هنـری، دیدگاه هـای مختلـف وجـود دارد کـه از میـان آن هـا می تـوان بـه دو دیـدگاه «ماهیت گرایـان» و «ابزارگرایـان» اشـاره کـرد. ماهیت گرایـان، تربیـت هنـری را منبـع دانـش، عقایـد و ارزش هـا درمـورد انسـان و جهـان درنظـر می گیرنـد و آن را بخـش اساسـی از آموزش وپـرورش شـهروندی می دانند و معتقدند کـه می تـوان هنـر را یـاد گرفـت، از آن لـذت بـرد و درعمـل هـم از آن اسـتفاده کـرد. از پیـروان ایـن طـرز تفکـر می تـوان «آیزنـر»؛ صاحب نظـر مشـهور حـوزه مطالعـات برنامـه درسـی را نـام بـرد. وی معتقد است؛ هنرها باید جزئی ضروری از ساختار آموزش وپـرورش به شـمار آینـد؛ امـا ابزارگرایـان، تربیـت هنـری را ازمنظـر تأثیـر و کمکـی کـه هنـر بـه حصـول و تحقـق سـایر اهـداف آموزشـی می کنـد، می نگرنـد و گنجانـدن هنـر در برنامـه درسـی را به عنـوان زمینـه ای بـرای بـروز احساسـات و بیـان خاقانـه دانش آمـوزان درنظـر می گیرنـد. هـدف از  در مدارس، هنرمند شـدن ًآمـوزش هنر؛ خصوصـا دانش آمـوزان نیسـت؛ بلکـه تنهـا جهـت تقویـت شـناخت دانش آمـوز از پیرامـون خویـش اسـت. در سـال های اخیـر، متخصصـان تـاش کرده انـد تـا نشـان دهنـد کـه هنـر، جـزء جدائی ناپذیـری از آموزش وپرورش هر فردی باید باشـد. آن ها سـعی کردند با تأکید مادام العمری که آموزش هنر برای فـرد فراهـم می کنـد، از اعتبـار و مشـروعیت تربیـت هنـری دفـاع کننـد. نهـاد آموزش وپـرورش، در هـر مملکتـی دارای اهداف و مأموریت هایی سـت که منبعث از نظام فلسـفی حاکم بر آن کشـور است. در مدارس و مراکز آموزشی کشور ما، تربیت هنری خیلـی موردتوجـه نیسـت و در برنامه های درسـی  ًمدارس از جایگاه مناسبی برخوردار نیست، بعضا بـه حاشـیه نظـام آموزشـی رانـده شـده و در ردیـف برنامه هـای درسـی مغفـول قـرار گرفتـه. برنامـه درسی مغفول؛ شامل موضوعاتی ست که برنامه درسـی رسـمی یـا ازقبل تعیین شـده، بنابه دلایلی نتوانسـته آن را پوشـش دهـد و از ارائـه آن غفلـت ورزیده است. تربیت هنری، یکی از تأثیرگذارترین حوزه هـای برنامـه درسـی در رشـد ویژگی هـا و عـد هنـری، َ قابلیت هـای متنـوع اسـت. اگرچـه ب فقـط یکـی از ابعـاد تربیتی سـت؛ ولـی فرصت های بی بدیـل و یگانـه ای را فراهـم می کنـد کـه به رشـد

انسـان در تمـام ابعـاد منجـر می شـود؛ ازایـن رو، علمـای تعلیم وتربیـت بـرای پررنگ جلـوه دادن تربیـت هنـری در میـان برنامه هـای درسـی، کوشـش کرده انـد؛ امـا بـا وجـود تأکیـدات بسـیار، شـواهد مختلـف حاکی ازآن اسـت که تربیـت هنـری چنـدان جـدی گرفتـه نمی شـود. پیامـد قرارگرفتـن هنـر در حـوزه برنامـه درسـی مغفـول، موجـب نادیده گرفتـن فرصت هـای بی نظیـر و نابـی می شـود کـه تربیـت هنـری بـرای بـروز و ظهـور قابلیت هـای مختلـف دانش آمـوزان فراهم می سـازد. در صحنـه عمـل، تربیـت هنـری، حتـی در شـکل محـدود و ناقـص خـود، به مثابـه یـک قلمـرو محتوایـی بی اهمیـت مطـرح اسـت کـه مدیـر مدرسـه، درصورت لـزوم، می توانـد بـرای جبـران عقب ماندگی هـای درسـی دانش آمـوزان در دروس مهـم و اساسـی (مثـل ریاضیـات، علـوم و ادبیـات) سـاعاتی از وقـت محـدود ایـن درس را ، نتیجـه ً گرفتـه و بـه آن هـا اختصـاص دهـد؛ طبعـا چنیـن وضعیتـی، محروم کـردن دانش آمـوزان از مجموعـه وسـیعی از تجـارب غنـی آموزشـی و پرورشی و نیز آن دسته از قلمروهای معنایی ست کـه تأثیـر سـازنده ای در عیان سـاختن و بارورکردن قابلیت هـای خاقـه آن هـا دارد. ازایـن رو، مؤسسـاتی ازجملـه کانون هـای فرهنگی،تربیتی جهـت جبـران کمبودهایـی ازاین دسـت، تأسـیس شـده اند. هـدف اساسـی از تأسـیس ایـن کانون هـا در وهلـه اول، غنی سـازی اوقـات فراغـت دانش آمـوزان و پوشـاندن جامـه عمـل بـه مأموریت های وجودی آن هاسـت. جهت تربیت هنری دانش آموزان و پرکردن این خأ، کانون ها، کاس هایـی را بـه آمـوزش رشـته های مختلـف هنـری اختصاص داده اند که می تـوان به مواردی همچـون هنرهـای تجسـمی، نمایشـی، دسـتی، آوایی، فرهنگی و آموزشی، مهارت و حرفه آموزی، کارگاه هـای ادبـی، مهارت هـای اجتماعـی اشـاره کـرد. همان گونه که آموزش به طورکلی، منافعی را برای افراد و جامعه به دنبال دارد، آموزش هنر نیز برای افراد و جامعه مفید اسـت. مزایای فردی حاصل از آمـوزش هنرهـای خـاق بـه کـودکان که تاکنون مشـخص شـده اند، شـامل موارد زیر است: – لذت بـردن از فعالیت هـای خاقانـه و پرمعنـا، آزادی در خودابـرازی مهار نشـده؛ کشـف خـود؛ توسـعه مهارت هـای موردعاقـه ماننـد یادگیـری موسـیقی – القـای روش هـای تفکـر خاقانـه و نوآورانـه بـا هـدف بهبـود عملکـرد فـرد در سـایر حوزه هـای درسـی ماننـد دروس ریاضـی و علـوم – بهبود تعامل اجتماعی؛ افزایش بردباری و درک دیگـران؛ ارتقـای ظرفیـت همـکاری و کار گروهـی؛ تمـام ایـن پیشـرفت ها حاصـل فعالیت هـای خاقانـه افـراد در حوزه های مختلف هنری سـت. – ایجـاد زمینـه بـرای تجربیـات هنـری و فرهنگـی غنی تـر و متنوع تـر در آینـده؛ ترویـج احساسـات زیبایی شناختی؛ درک و اهمیت هنر و فرهنگ در موجودیـت انسـان ها درپایان می توان نتیجه گرفت که طبق مطالعات در حـوزه اقتصـاد فرهنـگ بـا هـدف بررسـی تقاضا بـرای کالاهـا و خدمـات فرهنگـی فرضیه هایی که عاقـه بـه هنـر را یـک سـلیقه اکتسـابی می داننـد، ایـن پرسـش را به وجـود مـی آورد کـه ایـن عاقـه و گرایـش چگونـه به وجـود آمـده اسـت کـه شـواهد و مـدارک متعـدد حاکی ازآن اسـت که پیشـینه خانوادگـی و آداب ورسـوم مربـوط بـه مصـرف فرهنگـی خانـواده، نقـش مهمـی در ایجـاد گرایش هـای هنـری فـرد دارد. به عـاوه؛ آمـوزش از عوامـل علـی مهـم اسـت. پژوهش های  درمـورد ترکیـب ۱۹۶۶«بامـول و بوئـن» در سـال مخاطبیـن هنرهـای نمایشـی نشـان داد؛ میـان مخاطبیـن افرادی کـه از آمـوزش بهتـری برخـوردار بودنـد، حضـوری گسـترده تر داشـتند. یـک رابطه همبسـتگی قـوی بیـن آمـوزش و درآمـد نیـز اثبات شـده که برای اینکه بتوان تأثیرات نسـبی آموزش و درآمد بر میزان تقاضا را از هم مستقل مشخص کرد، با مشـکاتی روبه روسـت. شـواهد نشـان داد کـه یافته هـای مطالعـات متفـاوت دراین حـوزه بـا هـم تناقـض دارنـد. برخـی، درآمـد را مهم تـر از آمـوزش و برخـی، آمـوزش را مهم تـر از درآمـد عنـوان کرده انـد؛ آن چیزی کـه بـر آن اتفاق نظـر دارند این اسـت که آموزش هنری، تأثیری بسـزا در شـکل گیری گرایـش و عاقه منـدی افـراد دارد؛ کـه ایـن گرایش هـای افـراد نیـز به نوبه خـود الگوهـای مصرف هنری آن ها را تعیین می کند؛ که از دیدگاه سیاست فرهنگی، این واقعیت پیامدهایی برای ارائـه روش هـای مختلـف حمایـت از حـوزه هنـر را دارد و انـواع راهبردهـای آمـوزش هنـر را تقویـت می کنـد.

برچسب ها :

ناموجود
ارسال نظر شما
مجموع نظرات : 1 در انتظار بررسی : 1 انتشار یافته : 0
  • نظرات ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط مدیران سایت منتشر خواهد شد.
  • نظراتی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • نظراتی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.